Obcy to nie zawsze inwazyjny
Opinia publiczna w rozmowach o gatunkach roślin i zwierząt uznawanych za szkodliwe polskiej bioróżnorodności najczęściej dyskutuje emocjami. Zdecydowanie rzadziej pojawiają się treści oparte na merytoryce oraz brzmienie definicji. Jednym z najczęściej pojawiających się błędów jest zrównanie znaczenia gatunku obcego i inwazyjnego. Zgodnie z obowiązującym prawem ona terenie Unii Europejskiej gatunkiem obcym nazywamy każdego żywego osobnika gatunku, podgatunku lub niższego taksonu zwierząt, rośliny, grzybów lub drobnoustrojów wprowadzanych poza jego naturalny zasięg.
Zobacz również:
Należy również dodać, że zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1143/2014 z dnia 22 października 2014 r. w sprawie działań zapobiegawczych i zaradczych w odniesieniu do wprowadzania i rozprzestrzeniania inwazyjnych gatunków obcych, wszelkie gamety, nasiona, jaja, diaspory jak również hybrydy, odmiany i rasy zdolne do przeżycia gatunków uznawanych za obce, mają taki sam status prawny co ich formy rodzicielskie. Zgodnie z wspomnianym Rozporządzeniem, gatunkiem inwazyjnym należy nazwać każdy gatunek obcy, którego wprowadzenie lub rozprzestrzenienie się zagraża bioróżnorodności i powiązanym usługom ekosystemowym lub oddziałuje na nie w niepożądany sposób.
Definicja inwazyjności wprowadza istotne znaczenie dla bezpieczeństwa przyrodniczego, jak również dla gospodarki danego kraju. Użycie słów "zagraża" oraz "niepożądany" kształtuje konsekwencję ich stosowania i wskazuje konieczność podjęcia środków zaradczych działających przeciwko określonemu niebezpieczeństwu, w tym przypadku określonemu gatunkowi lub gatunkom organizmów żyjących. Ich eliminacja, zgodnie z art.3.13. wspomnianego powyżej aktu prawnego, oznacza "pełne i trwałe usunięcie populacji inwazyjnego gatunku obcego środkami letalnymi lub nieletalnymi". Letalny, czyli śmiertelny, zabijający lub zabójczy.
"Mamy (red. w naszym kraju) ponad 60000 gatunków roślin, zwierząt, grzybów i wśród nich (...) co najmniej 2500 gatunków obcego pochodzenia. Jeżeli chodzi o gatunki inwazyjne, to jest ich 168" - powiedziała dr Anna Rysiak z Katedry Botaniki, Mykologii i Ekologii w Instytucie Nauk Biologicznych Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej z Lublina, udzielając wywiadu dla "Głosu nauki", podcastu rodzimej uczelni. Czy działając pod wpływem silnych i wysokich emocji, zdecydujemy o eksterminacji prawie 170 gatunków różnych organizmów żywych z naszego kraju? Czy podejmując decyzję o ich letalnej przyszłości jesteśmy w stanie pełnej moralnej odpowiedzialności za taki czyn?
Inwazyjność z braku odpowiedzialności
Zagadnienia związane z gatunkami inwazyjnymi w naszym środowisku to w przeważającej części zbiór różnego rodzaju przekonań utrwalonych w minionych latach, indywidualnych odczuć nadawców oraz danych naukowych, z których korzystanie nie zawsze jest spójne z ich treściami. W stałej dyskusji o oddziaływaniu gatunków inwazyjnych na przyrodę, należy silniej uwzględniać aspekty dotyczące zmian klimatu.
Zobacz również:
Przykładem takiego stanu rzeczy, jest obecność robinii akacjowej w naszym środowisku. Faktem jest sytuacja, że w strukturach leśnych stanowi ona zagrożenie dla rodzimej flory poprzez swój ekspansywny charakter, jednak w strukturach miejskich, stosowana jako komponent zieleni, spełnia się w miejscach takich jak miejska wyspa ciepła, lub na obszarach o znacznym deficycie wody w podłożu. Mówiąc o zwierzętach, którym przypisano status inwazyjności, zwróćmy uwagę, że w znacznym stopniu są to organizmy, które celowo były użytkowane przez człowieka jako zwierzęta przemysłowe lub organizmy z przeznaczeniem amatorskim do hodowli domowych. Jenot i szop pracz, pozyskane z natury zostały szeroko rozpowszechnione przez człowieka jako zwierzęta wykorzystywane na futro.
W momencie spadku zainteresowania rynku, tego rodzaju wyrobami, żywe zwierzęta zamknięte w klatkach, stały się problemem dla hodowców. Problem rozwiązywano w najgorszy, możliwy sposób. W wielu sytuacjach zwierzęta wypuszczono na wolność, które zgodnie z własną biologia zaczęły się rozprzestrzeniać i rozmnażać.
Dzisiaj, szop pracz lokalizowany jest praktycznie na terenie całego naszego kraju, w tym na północy Polski. Zwierzęta te, o dość dużym apetycie zjadają masowo bezkręgowce, jaja ptaków, a nawet ryby i płazy, uzupełniając w mniejszym stopniu swoją dietę pokarmem roślinnym. Zwróćmy również uwagę na stale rosnący problem i zagrożenie wynikające z obecności żółwi ozdobnych w naszym, dzikim środowisku. W polskiej przyrodzie zadamawia się dość dobrze, zajmując tę samą niszę ekologiczną co nasz, nieobcy i nieinwazyjny żółw błotny, uznany za zwierzę prawnie chronione. A dlaczego żółwie ozdobne zaczęły żyć dziko na terenie naszego kraju? Bez wątpienia, co potwierdzono, zostały celowo wypuszczone z domowych hodowli, kiedy stawały się problemem.
Nieletalna odpowiedzialność i rozsądek
Czy podejmowanie drastycznych i ortodoksyjnych działań mających na celu pozbywanie się "problemu" gatunków inwazyjnych z naszego sąsiedztwa to jedyny słuszny wybór? Czy takie działanie nie stanowi usprawiedliwienia dla cech osobowych nadawców treści o letalnej eliminacji oraz nie stanowi wykorzystania prawa w dużej mierze skupiającego się na szybkim i skutecznym pozbyciu się problemu bez uszanowania zwierzęcego życia? Dyskusja o inwazyjności to kolejne wyzwanie w przestrzeni społecznej. Do tej pory zagadnienia skupiające się wokół ochrony przyrody, rzadko wychodziły poza grupy środowisk aktywistów i fascynatów przyrodą.
Zobacz również:
Zdecydowanie rzadziej dotyczyły administracji jak i świata nauki. Zmiany, które przynosi klimat i dynamika w polityce, wysuwają zagadnienia związane z przyrodą i koniecznością dbania o jej zasoby do przodu, do dyskusji już nie tylko emocjami, ale z wykorzystaniem dowodów i konkretów. Co ważne w nowej dyskusji podnoszony jest wątek odpowiedzialności człowieka w istnieniu problemów, z którymi mierzymy się, lub tymi które w najbliższej przyszłości zyskają rangę priorytetowych. Coraz intensywniej przestrzeń medialna mówi o konieczności ochrony bioróżnorodności, która człowiekowi jako gatunkowi zwierzęcemu, jest niezbędna do funkcjonowania jak i samego przeżycia.
Czy w przestrzeni obowiązku dbania o rośliny i zwierzęta w sposób zorganizowany i odpowiedzialny, organizmy uznawane za inwazyjne znajdą swoje miejsce do życia? Warto zwrócić uwagę na działanie dyrektorki poznańskiego zoo. Wśród emocji, które wzbudzają w odbiorcach zamierzone działania dr Ewy Zgrabczyńskiej na rzecz ochrony przyrody, znajdujemy wiele takich, które pokazują, że nieuzasadnione i niemoralne jest deklarowanie szacunku i miłości do zwierząt na podstawie określania ich użyteczności oraz zadowolenia z ich posiadania. Obserwując działania Zgrabczyńskiej, można mieć przekonanie o zbyt fundamentalnym podejściu do konieczności ochrony praw zwierząt, jednak takie przekonanie jest wysoko mylne, nacechowane egocentryzmem oraz brakiem znajomości praw obowiązujących w świecie przyrody.
Ponadto, działania Zoo w Poznaniu, pokazują dobitnie, że eliminacja inwazyjności poprzez letalność, jest najłatwiejszym z możliwych sposobów działania i wykorzystywanie jej jako uzasadnienia w rozwiązywaniu problemu w żaden sposób nie traktuje przyrody jako organizmu żywego, jako podmiotu, a jedynie jako przedmiot wykorzystywany gospodarczo i ekonomicznie.
Dyskusja o inwazyjności powinna opierać się przede wszystkim na rozmowach o odpowiedzialności i być oparta na rozsądku. Natomiast w jak najmniejszym stopniu powinna ujmować wszelką ekspresję emocji, która faktycznie jest nie łatwa, bo przecież dotyczy życia.
