Ekobójstwo. Historia definicji zbrodni na naturze i ludziach
W marcu b.r. Międzynarodowy Trybunał Karny z siedzibą w Hadze zatwierdził poprawki do projektu dotyczącego przestępstw przeciwko środowisku. Pomimo że definicja ekobójstwa jest znana co najmniej od lat 70., przestępstwo to nie zostało nadal uznane na arenie międzynarodowej.
- Pierwszym krajem, który wprowadził do kodeksu karnego termin ekobójstwa był Wietnam (1990 r.).
- W Europie nadal nie istnieją przepisy, które uznają ekobójstwo za przestępstwo.
- Francja jest jedynym krajem Unii Europejskiej, który wprowadził stosowne zapisy dotyczące ekobójstwa.
W 2019 r. papież Franciszek uczestniczył w XX Kongresie Międzynarodowego Stowarzyszenia Prawa Karnego. Apelował wówczas o objęcie specjalną ochronę środowiska naturalnego i uznania ekobójstwa za przestępstwo, z którego winowajcy będą ścigani i rozliczani. Papież dodał, że kościół chce aktywnie uczestniczyć w pracę na rzecz zdefiniowania ekobójstwa i wprowadzi pojęcie grzechu ekologicznego. Zarówno ekobójstwo, jak i grzech ekologiczny są związane z ekologią w pierwotnym wymiarze tego określenia, czyli z naturą, która jest dobrem wspólnym.
Czym jest ekobójstwo?
Ekobójstwo polega na świadomym niszczeniu środowiska. Ang. określenie ecocide, czyli zbrodnia przeciwko środowisku naturalnemu (również ekoeksterminacja) jest bezpośrednio związana z ogromnymi szkodami, jakich doświadcza fauna, flora oraz ludzie.
Sformułowanie ecocide nie jest terminem nowym. W 1970 r. wypowiedział je bioetyk Arthur W. Galston z Uniwersytetu Yale, który opisał efekt zastosowania broni chemicznej (herbicydów i defoliantów) w Wietnamie. W 1971 r. prezydent Nixon wycofał użycie tych chemikaliów w działaniach wojska.
W latach 70. wzrastała świadomość dotycząca wartości ekologicznych oraz skutków, jakie działania wojenne wywierają na przyrodę. Zaowocowało to m.in. przyjęciem konwencji o zakazie używania technicznych środków oddziaływania na środowisko w celach militarnych (ENMOD). Narody Zjednoczone zaczęły rozważać ekobójstwo jako zbrodnię wojenną. Prof. Richard Falk zwracał wówczas uwagę, że konwencja o ludobójstwie jest niewystarczająca, aby karać również przestępstwa przeciw środowisku.
W 1976 r. podkomisja ds. zapobiegania Dyskryminacji i Ochronie Mniejszości Komisji Praw Człowieka ONZ przygotowała projekt, w którym była mowa o włączeniu ekobójstwa do konwencji o ludobójstwie. Zgodziła się z tym Stolica Apostolska.
W latach 80. i 90. nie pojawiły się znaczące zmiany, natomiast w 2010 r. adwokatka Polly Higgins zaproponowała, aby ONZ uznało ekobójstwo za przestępstwo. Aktywistka zwróciła uwagę, że ekobójstwo oznacza antytezę życia oraz sklasyfikowała termin jako jedno z pięciu przestępstw przeciw pokojowi na świecie.
W 2010 r. do UE trafił też projekt dyrektywy dot. ekobójstwa. W 2011 r. ok. 140 państw wprowadziło do konstytucji dyspozycje związane z "prawem do zdrowego środowiska".
Z kolei w 2016 r. ze zwielokrotnioną siła wróciła sprawa użycia herbicydów. Tym razem przed trybunałem nazwanym Międzynarodowym Trybunałem Monsanto toczyła się sprawa koncernu Monsanto, producenta pestycydów, a w tym silnego środka chwastobójczego o nazwie Roundup. Postępowanie w spr. powodowania szkód przeciwko środowisku odbywało się w Hadze. Pięciu sędziów wydało wtedy opinię prawną, w której stwierdzono, że działalność Monsanto (obecnie koncern Bayer) ma negatywny wpływ na podstawowe prawa człowieka.
Nowe szanse na uznanie ekobójstwa
Termin ekobójstwo został zatwierdzony w 2021 r. przez grupę kilkunastu prawników, a w następstwie wprowadzenia definicji do prawodawstwa Międzynarodowy Trybunał Karny będzie mógł pociągnąć do odpowiedzialności tego, kto popełnił zbrodnię przeciwko środowisku.
Ekobójstwo jest definiowane jako bezprawnie i lekkomyślnie popełniony czyn (lub czyny), który jest związany ze świadomością na temat rozległych szkód, jakie dane akty mogą wywołać w środowisku.
Sformułowano też termin "ekobójczy", co odnosi się do działań wywołujących poważne i niekorzystne zmiany oraz zakłócenia i szkody w środowisku. Ekobójczy odnosi się do rozległych szkód, które rozprzestrzeniają się poza dany obszar geograficzny, przekraczają granice krajów lub dotyczą całych populacji gatunków, ekosystemów, a także ludzi.
