Pterozaur w zwróconej kolacji. Pech gada to szczęście naukowców

Około 110 mln lat temu duży drapieżnik zamieszkujący tereny dzisiejszej Brazylii połknął kilka ryb i przynajmniej dwa niewielkie pterozaury. Twarde kości ofiar najpewniej zaczęły zalegać w jego żołądku na tyle, że zwierzę pozbyło się części pokarmu. Wyrzucona masa opadła na dno płytkiego zbiornika wodnego, gdzie szybko oblepił ją muł bogaty w mikroorganizmy. W takich warunkach powstała wapienna konkrecja - charakterystyczna dla formacji Romualdo i sprzyjająca doskonałej fosylizacji.

Przez lata nikt nie zwrócił uwagi na tę skromnie wyglądającą bryłę w muzealnej kolekcji. Dopiero późniejsze badania ujawniły, że wewnątrz znajdują się delikatne, silnie wydłużone szczęki z setkami drobnych zębów. Analiza wykazała, że to szczątki dwóch osobników nieznanego dotąd gatunku. Paleontolodzy nazwali go Bakiribu waridza, co w języku Kariri oznacza "grzebieniastą paszczę" - nawiązując do wyjątkowego aparatu filtrującego.

Zachowane szczątki to przede wszystkim fragmenty wydłużonych szczęk. Choć niekompletne i przemieszane, dostarczają wyjątkowo bogatego materiału anatomicznego. Uzębienie *Bakiribu waridza* tworzyły setki cienkich, bardzo smukłych zębów. Ich korony były niezwykle długie w stosunku do szerokości, a przerwy między nimi tak niewielkie, że cały układ działał jak filtr. Całość wskazuje, że Bakiribu waridza wyspecjalizował się w filtrowaniu drobnych organizmów wodnych: skorupiaków, larw i innych niewielkich mieszkańców płytkich zbiorników, podobnie jak dzisiejsze flamingi.

Kontekst odkrycia czyni to znalezisko wyjątkowym. Szczątki pterozaurów znaleziono w konkrecji interpretowanej jako regurgitalit - skamieniałe wymiociny drapieżnika. Poza kośćmi zachowały się także cztery ryby, wszystkie ułożone głowami w jednym kierunku. Taki układ dobrze odpowiada zachowaniu współczesnych rybożernych kręgowców, które połykają zdobycz głową naprzód, by ograniczyć opór i uniknąć zranienia.

Bliskie, uporządkowane położenie elementów sugeruje, że trafiły do wody jako zwarta masa, a nie przypadkowo rozproszone fragmenty. Brak śladów ścierania czy erozji wskazuje na szybkie pogrzebanie w bardzo spokojnym środowisku.

"Wytwórcą" regurgitalitu najprawdopodobniej był spinozauryd - duży teropod o szczękach podobnych do paszczy krokodyla i rybożernym trybie życia. W tej samej formacji znaleziono już pterozaura z zębem spinozaura w kręgu szyjnym, co potwierdza, że takie interakcje rzeczywiście miały miejsce.

Zwykle filtrujące ctenochasmatydy wiąże się z lagunami, jeziorami i spokojnymi wodami o niewielkiej energii. Tymczasem formacja Romualdo reprezentuje środowisko nadmorskie i otwarte morze. To sugeruje, że Bakiribu waridza nie żył na stałe w miejscu, gdzie go znaleziono. Mógł zamieszkiwać spokojniejsze, lagunowe części basenu Araripe, a jego szczątki - wraz z rybami - trafiły do strefy przybrzeżnej po połknięciu przez drapieżnika.

Taki scenariusz dobrze wpisuje się w złożony obraz paleogeografii regionu: w kredzie Araripe obejmowało różnorodne środowiska wodne, między którymi zwierzęta mogły się swobodnie przemieszczać.

Znaleziska takie jak to należą do rzadkiej kategorii skamieniałości, które dokumentują pojedyncze dramatyczne zdarzenia. Podobny charakter mają choćby szczątki żółwia Plesiochelys bigleri z Jury Szwajcarskiej, znalezionego tuż pod tropami zauropodów - układ jego pancerza sugeruje, że zwierzę mogło zostać zadeptane na płyciźnie. W innej pracy opisano liczącego 20 milionów lat diugonia z Wenezueli, na którego kościach znaleziono ślady dwóch różnych drapieżników: krokodyla i rekina. "Nasze odkrycie należy do nielicznych przypadków, w których jedną ofiarę atakowało kilku drapieżników, i dzięki temu daje wgląd w sieć pokarmową w tym regionie w miocenie" - powiedział o tym znalezisku Aldo Benites-Palomino.

Regurgitalit z Bakiribu waridza należy do tej samej kategorii. Dokumentuje krótką scenę z życia drapieżnika i jego ofiar, która dzięki wyjątkowym warunkom zachowania przetrwała miliony lat.

Historia Bakiribu waridza przypomina, że w muzealnych zbiorach wciąż mogą kryć się materiały o ogromnym znaczeniu naukowym. Konkrecja przeleżała w magazynie przez lata, zanim zespół badawczy rozpoznał jej prawdziwą wartość.

Nowy pterozaur wypełnia paleobiogeograficzną lukę między europejskimi a południowoamerykańskimi ctenochasmatydami, dokumentuje obecność filtrujących pterozaurów w tropikalnej Gondwanie i dostarcza rzadkiego wglądu w interakcje drapieżnik ofiara. Jego historia zaczęła się od nieudanego posiłku dużego teropoda, a zakończyła się jednym z najbardziej niezwykłych odkryć ostatnich lat w badaniach nad pterozaurami.