Zanieczyszczenia nas zabijają. Nowe dane dają do myślenia

Choroby układu krążenia pozostają w UE głównym zabójcą. W 2022 r. zmarło z ich powodu ponad 1,7 mln osób, co stanowi ok. jednej trzeciej wszystkich zgonów w Unii. EEA szacuje, że kluczowe czynniki środowiskowe odpowiadają za co najmniej 18 proc. zgonów sercowo-naczyniowych. Jednocześnie co roku diagnozuje się w Europie ponad 6 mln nowych przypadków chorób sercowo-naczyniowych, a ich koszt ekonomiczny wynosi ok. 282 mld euro rocznie.

Ten obraz ma jeszcze jedną warstwę. Czynniki "osobiste", jak wiek czy uwarunkowania genetyczne, są trudne do modyfikacji, ale środowisko jest w dużej mierze wspólną "infrastrukturą ryzyka".

Jeśli w danym mieście oddycha się gorszym powietrzem, a domy drżą od hałasu ruchu drogowego, jednostkowe wybory zdrowotne zaczynają przypominać próbę płynięcia pod prąd. EEA sugeruje więc przesunięcie akcentu: mniej moralizowania, więcej systemowych działań, które obniżają ryzyko "hurtowo", dla dużych grup mieszkańców naraz.

Według danych przytaczanych przez EEA, samo powietrze odpowiada za ok. 8 proc. zgonów sercowo-naczyniowych w UE. Pył drobny PM2,5 ma powodować ponad 130 tys. zgonów rocznie związanych z chorobą niedokrwienną serca i udarem, a skala strat zdrowotnych jest liczona również w "latach życia utraconych" (ponad 1 mln rocznie). W zestawie kluczowych zanieczyszczeń EEA wymienia PM2,5, dwutlenek azotu (NO₂) i ozon troposferyczny (O₃), wskazując, że długotrwała ekspozycja zwiększa ryzyko zawałów, udarów i niewydolności serca.

Agencja zwraca uwagę, że narażenie na zanieczyszczenia bywa nierówne, a wyższe stężenia PM2,5 częściej występują w uboższych regionach. To ważne, bo "zdrowie środowiskowe" rzadko jest równo dzielone, a choroby serca nie są tylko statystyką medyczną, lecz także mapą nierówności: kto mieszka bliżej intensywnego ruchu, kto ma gorszą izolację termiczną, kto nie ma parku w zasięgu spaceru.

W raporcie EEA pojawia się też wątek dymu tytoniowego z drugiej ręki. Agencja traktuje go jako formę zanieczyszczenia powietrza w otoczeniu, wskazując, że bierne palenie może odpowiadać za ok. 2 proc. zgonów sercowo-naczyniowych w Europie. W tle są również nowe pytania o aerozole z e-papierosów, które, według przywołanych badań, nie muszą być obojętne dla zdrowia.

Drugim filarem środowiskowego ryzyka jest hałas transportowy. EEA opisuje go jako przewlekły stresor, który uruchamia reakcje stresowe, zaburza sen i sprzyja stanom zapalnym. W długiej perspektywie te mechanizmy zwiększają ryzyko choroby niedokrwiennej serca, udaru czy niewydolności serca. Agencja mówi o ok. 66 tys. przedwczesnych zgonów rocznie w UE przypisywanych hałasowi transportowemu, z czego ponad 30 proc. ma mieć związek z przyczynami sercowo-naczyniowymi. EEA wskazuje też na ok. 50 tys. nowych przypadków chorób sercowo-naczyniowych rocznie powiązanych z narażeniem na hałas, co odpowiada ok. 0,7 proc. wszystkich przypadków w Europie.

Hałas jest trudniejszy do "zobaczenia", a przez to bywa też trudniejszy do upolitycznienia. Jego skutki szczególnie mocno odczuwalne są nocą: przekłada się na krótszy sen, wybudzenia i brak pełnej regeneracji organizmu. EEA podkreśla, że ekspozycja na szkodliwy hałas nie spada znacząco od 2012 r., a cel unijny związany z redukcją liczby osób chronicznie dotkniętych hałasem transportowym do 2030 r. jest zagrożony bez dodatkowych działań.

Hałas można ograniczać planowaniem przestrzennym, cichszymi nawierzchniami, strefami wolnego ruchu, lepszą organizacją transportu publicznego i ochroną "cichych obszarów" zielonych. EEA zwraca uwagę, że wiele takich rozwiązań ma podwójny efekt: obniża stres i jednocześnie zachęca do ruchu, co sercu zwykle służy.

Trzeci obszar to narażenie na toksyczne substancje chemiczne. Metale ciężkie takie jak arsen, kadm, rtęć czy miedź, a szczególnie ołów, mogą zwiększać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych nawet przy bardzo niskich stężeniach, jeśli ekspozycja trwa długo. Wymieniane konsekwencje obejmują chorobę niedokrwienną serca, udary czy migotanie przedsionków. Sam ołów ma odpowiadać za ok. 2-4 proc. zgonów sercowo-naczyniowych w UE, a w części krajów poziomy wykrywane we krwi mogą już podnosić ryzyko.

Wśród związków wymieniane są też benzen i wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), które są kojarzone ze zwiększonym ryzykiem zawałów i nadciśnienia, zwłaszcza przy wysokiej ekspozycji w miejscu pracy. EEA zwraca uwagę na rosnącą liczbę dowodów dotyczących substancji zaburzających gospodarkę hormonalną. Jeden z ftalanów, DEHP, według przywołanego szacunku, mógł wiązać się z ponad 27 tys. zgonów sercowo-naczyniowych w Europie w grupie wieku 55-64 lata.

Czwarty filar to czynniki klimatyczne: fale upałów, ekstremalne zjawiska pogodowe, pożary, ale też chłód. Pacjenci kardiologiczni są szczególnie wrażliwi na wysokie temperatury, a ryzyko hospitalizacji rośnie w dni fal upałów.

Tymczasem 19 proc. ludności UE deklaruje brak możliwości utrzymania komfortowo chłodnego mieszkania latem, co zwiększa ryzyko w grupach wrażliwych. Dochodzi tu jeszcze "synergia" upału i zanieczyszczeń: wysokie temperatury sprzyjają tworzeniu ozonu przy powierzchni ziemi i mogą nasilać epizody pyłowe, m.in. przez inwersje termiczne zatrzymujące zanieczyszczenia bliżej gruntu.

Chłód nadal jest też znaczącym czynnikiem ryzyka: niskie temperatury zwężają naczynia krwionośne, podnoszą ciśnienie i "zagęszczają" krew, zwiększając ryzyko zakrzepów, udarów i zawałów. Niemal 7 proc. zgonów sercowo-naczyniowych przypisuje się niskim temperaturom, a efekt zimna może być silniejszy niż wpływ upałów. W 2023 r. 9,3 proc. mieszkańców UE deklarowało, że nie jest w stanie dogrzać domu zimą, a w gospodarstwach o niskich dochodach odsetek ten sięgał 16,2 proc.

EEA proponuje zestaw działań, które łączą ochronę zdrowia z politykami środowiskowymi. Pierwszym krokiem ma być skuteczne wdrażanie już istniejących regulacji. Zrewidowana dyrektywa dotycząca jakości powietrza ma zbliżać standardy do zaleceń WHO, co powinno bezpośrednio obniżać ryzyko sercowo-naczyniowe. W sprawie hałasu i klimatu zdaniem agencji dotychczasowe działania są jednak niewystarczające i bez nowych środków trudno będzie osiągnąć cele na 2030 r.