W Holandii, jednym z najbardziej narażonych na powodzie krajów Europy, rośnie zainteresowanie prostymi systemami zatrzymywania deszczówki. Nowe rozwiązania trafiają bezpośrednio do ogrodów i zabudowy mieszkaniowej.
W jednym z osiedli w Veldhoven mieszkańcy zaczęli instalować ogrodowe ogrodzenia, które pełnią dodatkową funkcję zbiorników na wodę. Systemy podłączone są do rynien i mogą magazynować nawet 2000 litrów deszczówki. Woda wykorzystywana jest później do podlewania roślin lub zatrzymywana, by odciążyć kanalizację podczas ulewnych deszczy.
Rozwiązanie odpowiada na coraz częstsze problemy z intensywnymi opadami. Podczas gwałtownych ulew kanalizacja nie nadąża z odprowadzaniem wody, co prowadzi do lokalnych podtopień. W wielu miejscach woda cofa się nawet do instalacji domowych.
Holandia między powodzią a suszą
Holandia od lat zmaga się z podwójnym problemem: nadmiarem wody zimą i jej niedoborem latem. Według danych krajowego instytutu meteorologicznego średnia temperatura wzrosła tam o około 1 stopień Celsjusza od 2000 r., a miasta bywają nawet o 5 stopni cieplejsze niż otaczające je tereny wiejskie. To zmienia sposób, w jaki woda krąży w środowisku. W praktyce oznacza to m.in. szybsze parowanie i większe obciążenie miejskich systemów wodnych w czasie upałów.
Zmiany klimatu zwiększają częstotliwość ekstremalnych zjawisk pogodowych. W 2021 r. w Limburgii w ciągu 48 godzin spadło ponad 15 cm deszczu, co doprowadziło do powodzi i wystąpienia rzek z brzegów. Takie epizody stają się coraz bardziej prawdopodobne.
Samorządy i zarządcy nieruchomości szukają sposobów, by ograniczyć skutki takich zdarzeń. Jednym z kierunków jest zatrzymywanie wody jak najbliżej miejsca, w którym spada. W dużych miastach oznacza to konieczność przechwytywania nawet setek tysięcy metrów sześciennych wody rocznie na poziomie lokalnym.
Zbieranie wody na miejscu
Systemy zbierania deszczówki, określane jako Rainwater Harvesting, pozwalają magazynować wodę z dachów i wykorzystywać ją później. W praktyce oznacza to mniejsze obciążenie sieci kanalizacyjnej podczas ulew i dodatkowe źródło wody w czasie suszy.
Rozwiązania tego typu są stosowane zarówno w domach jednorodzinnych, jak i w większych inwestycjach. Oprócz ogrodzeń retencyjnych wykorzystuje się m.in. podziemne zbiorniki, zielone dachy czy tzw. wadi, czyli zagłębienia terenu zatrzymujące wodę. Pojedynczy zbiornik przy domu ma zwykle pojemność od kilkuset do kilku tysięcy litrów, ale w skali osiedla daje to już znaczący efekt.
Eksperci wskazują, że dotychczasowa infrastruktura wodna nie była projektowana na obecne warunki. Systemy kanalizacyjne mają ograniczoną przepustowość i nie da się ich łatwo rozbudować. Dlatego coraz większą rolę odgrywają rozwiązania rozproszone, instalowane bezpośrednio przy budynkach.
Oszczędności i nowe zastosowania
Zbierana woda może być wykorzystywana do podlewania ogrodów, mycia czy spłukiwania toalet. W wielu przypadkach nie ma potrzeby używania wody pitnej, co pozwala ograniczyć jej zużycie. W krajach UE gospodarstwa domowe zużywają znaczną część wody właśnie na cele, które nie wymagają jakości wody pitnej.
W typowym gospodarstwie domowym wykorzystanie deszczówki do spłukiwania toalet może zmniejszyć pobór wody z sieci o około jedną trzecią. Badania pokazują, że w zależności od warunków systemy zbierania deszczówki mogą pokryć od 12 do nawet 100 proc. zapotrzebowania na wodę do celów niepitnych.
Rozwiązania te stosowane są także w większych obiektach. Na przykład lotniska mogą wykorzystywać deszczówkę do chłodzenia, mycia powierzchni czy systemów przeciwpożarowych. Nawet 65 proc. ich zapotrzebowania na wodę nie wymaga wody o jakości wody pitnej. Duże dachy terminali pozwalają zebrać rocznie miliony litrów wody.
Europa wdraża podobne rozwiązania
Holandia nie jest jedynym krajem rozwijającym tego typu systemy. W Niemczech instaluje się ok. 75 tys. instalacji zbierania deszczówki rocznie, a większość nowych domów jest w nie wyposażona. W Belgii podobne systemy są obowiązkowe w nowych budynkach o większej powierzchni dachu.
W Wielkiej Brytanii funkcjonują wytyczne techniczne, choć brak jednolitych przepisów. W Hiszpanii część miast wymaga instalacji systemów retencyjnych w nowych inwestycjach. W niektórych regionach obowiązek dotyczy budynków z ogrodami powyżej określonej powierzchni.
W Polsce rozwiązania te rozwijają się głównie ze względu na rosnące ceny wody. Różnice między krajami wynikają zarówno z polityki publicznej, jak i lokalnych warunków klimatycznych.
Ograniczenia i ryzyko
Jednym z głównych wyzwań pozostaje jakość wody. Deszczówka zbierana z dachów może zawierać zanieczyszczenia chemiczne i biologiczne, w tym bakterie czy metale ciężkie. Ich skład zależy m.in. od materiału pokrycia dachowego i poziomu zanieczyszczeń w powietrzu.
Badania wskazują, że w wielu próbkach wykrywane są bakterie takie jak Escherichia coli czy enterokoki. Z tego powodu w większości krajów europejskich deszczówka wykorzystywana jest głównie do celów niepitnych.
Dodatkowym ograniczeniem jest koszt instalacji i czas zwrotu inwestycji. W niektórych przypadkach może on wynosić kilkadziesiąt lat. To sprawia, że inwestycje są częściej realizowane w nowych budynkach niż w istniejącej zabudowie.
Woda jako element miejskiej infrastruktury
Zmiany klimatu wymuszają nowe podejście do zarządzania wodą w miastach. W północnej Europie opady wzrosły o 10-40 proc., podczas gdy na południu spadły o około 20 proc. Jednocześnie rośnie liczba intensywnych ulew, które przeciążają istniejącą infrastrukturę.
W odpowiedzi miasta rozwijają systemy retencji, które zatrzymują wodę na miejscu i pozwalają ją ponownie wykorzystać. Obejmują one zarówno rozwiązania techniczne, jak i elementy zielonej infrastruktury. Takie systemy są już częścią planowania nowych dzielnic w wielu europejskich miastach.
Badania pokazują, że takie podejście może ograniczać ryzyko powodzi miejskich i poprawiać bilans wodny. Skuteczność zależy jednak od skali wdrożenia i integracji różnych rozwiązań.
