Małpa z Europy chodząca na dwóch nogach? Tego nikt nie zakładał

Poruszanie się na dwóch kończynach nie jest przypisane jedynie ludziom i ich przodkom takim jak pitekantrop, czyli Homo erectus - już sama ta nazwa znaczy "człowiek wyprostowany", zatem przodek człowieka, który stanął na dwóch nogach, wyprostował się, uwolnił przednie kończyny, zaczął sięgać po narzędzia i broń, rozniecać ogień itd. Nawet dzisiaj niektóre małpy jak szympansy czy gibony czasowo i częściowo potrafią poruszać się na dwóch kończynach.

W wypadku przodków naczelnych takie wypadki mieliśmy już u takich małp jak Danuvius, którego szczątki znaleziono w Niemczech w skałach sprzed ponad 11 mln lat. Jego odkrywczyni, paleoantropolog Madelaine Böhme uważa, że Danuvius miał przystosowania zarówno do zwisania na drzewach, jak i chodzenia na dwóch nogach. Potrafił robić jedno i drugie równie sprawnie, co nawet u dzisiejszych małp nie występuje równoważnie. One są przystosowane lepiej albo do jednego, albo do drugiego.

Niewątpliwie dwunożny był Sahelanthropus tchadensis, kiedyś postrzegany jako najstarszy przodek ludzi, ale dzisiaj łączony jednak bardziej z przodkami szympansów. Ta małpa z pustyni Djurab w Czadzie żyła 7 mln lat temu i mniej więcej w tym samym czasie małpy człekokształtne pojawiły się też w Europie.

Graecopithecus freybergi został odkryty w Pyrgos Vasilissis koło Aten w 1944 r., dlatego nazwano go grekopitekiem, czyli "grecką małpą". Kiedy w latach siedemdziesiątych także w Grecji został znaleziony szkielet innej małpy, nazwano ją Ouranopithecus, ale w rzeczywistości to prawdopodobnie także grekopitek. Te małpy człekokształtne rozpowszechnione były w miocenie na Bałkanach. Teraz udało się znaleźć szkielet takiego hominida w Bułgarii, o czym donosi "Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments", ale odnalezienie szczątków małpy niedaleko jeziora Azmaka we wschodniej Bułgarii samo w sobie nie jest żadnym wydarzeniem. Grekopiteki znajdowano w tym kraju wielokrotnie. Co więcej, to właśnie z Bułgarii i właśnie z okolic jeziora Azmaka pochodzi żuchwa, która w 2017 r. przesunęła o 200 tys. lat rozdzielenie się linii rozwojowych ludzi i innych człekokształtnych np. szympansów. Budowa tej bułgarskiej żuchwy przesunęła początek ewolucji małp prowadzących ku ludziom na 7,2 mln lat i zbliżyła grekopiteka do najdawniejszych przodków człowieka, a zatem do homininów. To grupa obejmująca człowieka, szympansa i ich wymarłych przodków.

Teraz Bułgaria i jezioro Azmaka dostarcza kolejnego bezcennego znaleziska. Jak czytamy bowiem, "hominid z Azmaki to kandydat na przodka formy poruszania się, z której wyewoluowała dwunożność u późniejszych homininów. Kość udowa małpy nie posiada wielu wyspecjalizowanych cech czworonogów nadrzewnych. Łączy pewne cechy lądowych czworonogów i zwierząt dwunożnych, a także łączy się głównie z wczesnymi dwunożnymi małpami człekokształtnymi z Europy. Morfologia wskazuje w tym wypadku na przejściową formę dwunożności".

A zatem grekopitek z Bułgarii był częściowo czy przejściowo dwunożny, a anatomia jego nóg pozwalała mu na takie poruszanie się. Jego kości przypominają kości orrorina - małpy człekokształtnej z Kenii sprzed 6 mln lat, która była warunkowo dwunożna. Małpy, której zęby są bliskie późniejszym ardipitekom i australopitekom.

Zarazem trawiaste środowisko sawanny miocenie Bułgarii sugeruje, że lądowa dwunożność prawdopodobnie wyewoluowała w środowisku niezalesionym. "Stawiamy hipotezę, że potomkowie hominida z Azmaki mogli rozprzestrzenić się z Eurazji do Afryki pod wpływem zmian klimatycznych i środowiskowych we wschodniej części Morza Śródziemnego. Mogło się to wiązać z późniejszym ponownym zasiedleniem bardziej zalesionych terenów zarówno przez przodków afrykańskich małp człekokształtnych, jak i człowiekowatych" - uważają naukowcy.

A profesor Nikołaj Spassow z Bułgarskiego Narodowego Muzeum Historii Naturalnej dodaje, że wiele cech morfologicznych tego hominida, takich jak wydłużona, skierowana ku górze szyjka kości udowej czy punkty przyczepu mięśni pośladkowych i grubość zewnętrznej warstwy kostnej, wykazują podobieństwa do kopalnych przodków człowieka.

Inaczej mówiąc, to tu mogła zacząć się dwunożność odziedziczona potem przez istoty człekokształtne prowadzące już wprost ku ewolucji człowieka, ale poza Europą, na kontynencie afrykańskim, na który potomkowie grekopiteka dotarli wtórnie. Pośrednim dowodem na to są szczątki Anadoluvius turkae - małpy człekokształtnej znalezionej w Turcji, która może być pomostem między europejskimi gatunkami takimi jak grekopiteki, które opanowały dwunożność po afrykańskich potomków.