Dieta silniejsza niż geny? Można przedłużyć sobie życie

W dyskusji o długowieczności geny często stawia się na pierwszym miejscu. W ostatnich latach rozwój genetyki populacyjnej pozwolił identyfikować warianty DNA częściej występujące u osób żyjących dłużej oraz takie, które wiążą się ze zwiększonym ryzykiem wcześniejszej śmierci. Pytanie, które pozostaje otwarte, brzmi: na ile ten biologiczny potencjał można modyfikować stylem życia, a zwłaszcza dietą.

Odpowiedzi dostarcza analiza opublikowana w "Science Advances". Zespół badaczy wykorzystał dane 103 649 uczestników projektu UK Biobank" - jednego z największych na świecie długoterminowych badań populacyjnych. Uczestników obserwowano średnio przez 10,6 roku. W tym czasie odnotowano 4314 zgonów.

Badanie miało charakter obserwacyjny. Nie wprowadzano interwencji żywieniowej, lecz oceniano, w jakim stopniu codzienny sposób odżywiania uczestników był zbliżony do pięciu uznanych modeli zdrowej diety. Modele te obejmowały wariant diety śródziemnomorskiej, dietę DASH, zdrową dietę roślinną, wzorzec zmniejszający ryzyko cukrzycy oraz tzw. Alternatywny Indeks Zdrowego Żywienia. Choć różnią się one konstrukcją, wszystkie promują wysokie spożycie warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, roślin strączkowych i orzechów, a ograniczają żywność wysoko przetworzoną, napoje słodzone cukrem i nadmiar czerwonego mięsa.

Wyniki są spójne: osoby, których dieta najbardziej przypominała którykolwiek z pięciu zdrowych wzorców, miały istotnie niższe ryzyko zgonu z dowolnej przyczyny w porównaniu z osobami odżywiającymi się najmniej korzystnie. Po uwzględnieniu szeregu czynników - takich jak wiek, płeć, poziom aktywności fizycznej, palenie tytoniu czy wskaźnik masy ciała - różnica ryzyka wynosiła od kilkunastu do około 24 procent, w zależności od modelu diety.

Autorzy przełożyli te dane na bardziej intuicyjny wskaźnik - oczekiwaną długość życia od 45. roku życia. W tej perspektywie osoby z najwyższą jakością diety mogły oczekiwać średnio od około półtora do trzech lat życia więcej niż ich rówieśnicy z najniższego kwintyla jakości żywienia. W przypadku mężczyzn szacunki mieściły się w przedziale 1,9-3,0 dodatkowych lat, u kobiet 1,5-2,3 roku. Należy podkreślić, że są to wartości uśrednione dla populacji - nie gwarancja indywidualna, lecz różnica statystyczna obserwowana w dużej grupie.

W praktyce mówimy o przesunięciu całej krzywej przeżycia, a nie o spektakularnych jednostkowych historiach. Dwa-trzy lata mogą wydawać się niewielką różnicą, ale w skali populacyjnej oznaczają tysiące osób dożywających kolejnych urodzin. Z punktu widzenia zdrowia publicznego to efekt porównywalny z wpływem niektórych interwencji medycznych, tyle że osiągany poprzez codzienne wybory żywieniowe.

Kluczowym elementem analizy była ocena genetycznej predyspozycji do długowieczności. Badacze skonstruowali tzw. poligeniczny wskaźnik ryzyka, oparty na 19 wariantach genetycznych wcześniej powiązanych z długością życia. Taki wskaźnik nie przesądza o losie jednostki, ale pozwala oszacować, czy dana osoba statystycznie należy do grupy o wyższym czy niższym prawdopodobieństwie długiego życia.

Zgodnie z oczekiwaniami osoby z korzystniejszym profilem genetycznym miały niższe ryzyko zgonu w okresie obserwacji. Jednak zasadniczy wniosek badania jest inny: związek między zdrową dietą a niższą śmiertelnością utrzymywał się niezależnie od genetycznego wyniku. Innymi słowy, nawet w grupie osób z mniej sprzyjającym profilem genetycznym lepsza jakość diety wiązała się z wyraźnie niższym ryzykiem zgonu.

Autorzy nie stwierdzili istotnych interakcji między większością analizowanych wzorców żywienia a wskaźnikiem genetycznym, co sugeruje, że korzyści z diety są względnie uniwersalne. Jedynie w przypadku modelu diety redukującej ryzyko cukrzycy efekt był silniejszy u osób z mniej korzystnym profilem genetycznym.

Analiza poszczególnych składników diety wskazuje, że szczególnie istotną rolę może odgrywać wysoka podaż błonnika. W badaniu to właśnie spożycie błonnika najsilniej wiązało się z niższą śmiertelnością. Z kolei napoje słodzone cukrem należały do czynników najsilniej powiązanych z wyższym ryzykiem zgonu. Zależności te są spójne z wcześniejszymi badaniami pokazującymi, że dieta bogata w produkty roślinne sprzyja lepszej kontroli poziomu glukozy, mniejszemu stanowi zapalnemu i korzystniejszemu profilowi metabolicznemu.

Autorzy podkreślają jednak ograniczenia pracy. Dietę oceniano na podstawie 24-godzinnych wywiadów żywieniowych przeprowadzonych w kilku punktach czasowych. Taka metoda, choć praktyczna w dużych populacjach, nie odzwierciedla w pełni długoterminowych nawyków i może wiązać się z błędem pamięci lub niedoszacowaniem spożycia. Ponadto badanie ma charakter obserwacyjny, co oznacza, że nie pozwala jednoznacznie stwierdzić związku przyczynowo-skutkowego.

Mimo tych zastrzeżeń wyniki wpisują się w szeroki nurt badań epidemiologicznych, które od lat wskazują na korzystny wpływ diet opartych na produktach roślinnych i minimalnie przetworzonych na ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, nowotworów oraz cukrzycy typu 2. Nowością w tej analizie jest równoległe uwzględnienie genetycznej predyspozycji do długowieczności i pokazanie, że dieta pozostaje istotnym czynnikiem niezależnie od "genetycznego startu".

W debacie o zdrowiu publicznym to ważny sygnał. O ile sekwencji DNA nie da się zmienić, o tyle sposób żywienia pozostaje jednym z najbardziej dostępnych, modyfikowalnych elementów stylu życia. Dane z dużej, dobrze scharakteryzowanej kohorty sugerują, że nawet przy niekorzystnych uwarunkowaniach genetycznych przesunięcie diety w stronę wzorców bogatych w warzywa, pełne ziarna i błonnik może przełożyć się na wymierne różnice w długości życia.