W skrócie
- Litwa rozwija program odtwarzania torfowisk przy granicy, traktując je jako element zarówno ochrony klimatu, jak i obronności przed potencjalną agresją ze Wschodu.
- Torfowiska i podmokłe tereny mają utrudniać ruch ciężkiego sprzętu wojskowego, spowalniając postęp i wymuszając przewidywalność kierunków ataku.
- Podobne działania są planowane w Polsce w ramach Zielonej Tarczy Wschód, gdzie naturalne bariery mają wspierać tradycyjne metody zabezpieczenia granic.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Na Litwie prace już trwają. W lasach położonych około godziny drogi od Wilna koparki odtwarzają rowy, a maszyny usuwają drzewa z terenów, które w czasach sowieckich zostały osuszone. Celem jest przywrócenie mokradeł. Dla klimatu oznacza to zatrzymanie emisji z przesuszonych torfów. Dla obronności oznacza teren, przez który ciężki sprzęt wojskowy może nie przejechać.
Torfowiska są jednym z najskuteczniejszych naturalnych magazynów węgla. Powstają tam, gdzie brak tlenu spowalnia rozkład roślin i materii organicznej. Przez tysiące lat w takim środowisku gromadzi się torf, który potrafi przechowywać węgiel znacznie dłużej niż las. Gdy mokradła się osusza, ten magazyn zaczyna się rozszczelniać. Torf ulega rozkładowi, a do atmosfery trafiają gazy cieplarniane.
Ale torfowiska mają też drugą właściwość, która w Europie Wschodniej nabrała nowego znaczenia po rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Są bardzo trudne do pokonania przez czołgi i wozy opancerzone. Grząski grunt nie utrzymuje ciężaru takich pojazdów. Maszyny mogą się zakopać, utknąć albo zatonąć w podmokłym podłożu.
Zobacz również:
Litwa odtwarza torfowiska przy granicy
Tomas Godliauskas, litewski wiceminister obrony, mówi, że odtworzone bagna mają tworzyć "integralną linię obrony" razem z innymi środkami wojskowymi. Nikt rozsądny nie zakłada, że mokradło samo zatrzyma armię. Ma jednak spowolnić przeciwnika, ograniczyć liczbę możliwych tras i zmusić wojska do poruszania się drogami.
Kolumna pancerna rozproszona po terenie jest trudniejsza do przewidzenia. Kolumna zmuszona do jazdy szosą albo wąskim przejściem staje się bardziej podatna na obserwację, ostrzał i blokadę. Dlatego naturalne przeszkody od dawna były uwzględniane w planowaniu obrony.
Richard Hooker, były dyrektor w amerykańskiej Radzie Bezpieczeństwa Narodowego, obecnie ekspert Atlantic Council, zwraca w rozmowie z "New York Timesem" uwagę, że w przypadku Litwy znaczenie ma geografia. Z Mińska na Białorusi do Wilna prowadzi jedna główna droga. Rosyjska armia jest silnie zmechanizowana, więc nie porusza się tak elastycznie jak lekkie jednostki piechoty. Odtworzone torfowiska mogłyby wymuszać ruch po drogach i szlakach, gdzie nacierające oddziały byłyby łatwiejsze do zatrzymania.
"Pomysł, by naturalne przeszkody łączyć z przeszkodami stworzonymi przez człowieka, aby spowolnić atakującego, jest znakomity" - ocenia Hooker. Jego zdaniem można zrobić więcej, ale pierwsze sygnały są obiecujące.
Litwa chce odtworzyć 6 tys. hektarów torfowisk. Program wpisuje się w doktrynę obrony totalnej, czyli przygotowanie nie tylko armii, lecz także instytucji cywilnych, sektora prywatnego i społeczeństwa na wypadek rosyjskiej agresji. Jednocześnie prace mają pomóc w realizacji unijnych celów dotyczących odbudowy przyrody i ograniczania emisji.
Odtwarzanie torfowisk jest zbawienne i dla natury, i dla bezpieczeńśtwa
Odtworzone torfowisko zatrzymuje wodę, magazynuje węgiel, wspiera bioróżnorodność i utrudnia ruch ciężkich pojazdów. Dla państw graniczących z Rosją albo Białorusią taki zestaw argumentów jest wyjątkowo mocny.
Nie jest to jednak szybki proces. Przywrócenie torfowiska wymaga planowania hydrologicznego, prac terenowych i cierpliwości. Trzeba zatrzymać odpływ wody, zablokować rowy melioracyjne, ograniczyć osuszanie gruntu i pozwolić roślinności mokradłowej wrócić. Czasem pierwsze efekty widać szybko, ale pełna odbudowa ekosystemu trwa latami.
Zobacz również:
Litewskie projekty są jeszcze na wczesnym etapie, zwłaszcza te położone w pobliżu granicy. Administracja współpracuje z organizacjami pozarządowymi zajmującymi się odbudową torfowisk. W kraju nie brakuje też sceptyków. Część mieszkańców popiera cel środowiskowy, ale wątpi, czy bagna mogłyby realnie zatrzymać rosyjską armię.
Takie wątpliwości są zrozumiałe, bo torfowiska nie zastąpią wojska, rozpoznania, artylerii, obrony przeciwlotniczej ani zapór inżynieryjnych. Mogą jednak zmienić warunki działania przeciwnika. I właśnie na tym polega ich wartość. W obronie nie zawsze chodzi o mur nie do przejścia. Często chodzi o czas, kierunek ruchu i przewidywalność.
Przykład Ukrainy pokazał, że mokradła mogą mieć realne znaczenie wojskowe. W 2022 r. ukraińskie bagna pomogły opóźnić rosyjskie wojska podczas nieudanego marszu na Kijów. Nie zdecydowały same o wyniku walk, ale utrudniły ruch, skomplikowały logistykę i ograniczyły swobodę manewru.
Polska Zielona Tarcza Wschód
Podobny pomysł funkcjonuje już w Polsce. W ramach programu Tarcza Wschód coraz częściej mówi się nie tylko o betonie, elektronice i zaporach inżynieryjnych, lecz także o bagnach, podmokłych lasach i rzekach. Polska koncepcja Zielonej Tarczy Wschód zakłada, że przyroda może wzmacniać obronę granicy z Białorusią i Rosją.
"Bez środowiska ta inicjatywa obronna nie będzie skuteczna" - podkreśla dr hab. Michał Żmihorski, dyrektor Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży i współtwórca koncepcji Zielonej Tarczy Wschód.
Ministerstwo Obrony Narodowej zapowiedziało budowę Tarczy Wschód w 2024 r. Program ma objąć całą granicę z Białorusią i Rosją, a jego realizacja ma potrwać co najmniej do 2028 r. Oprócz klasycznych umocnień wojskowych, MON deklaruje wykorzystanie naturalnych barier: bagien, torfowisk i podmokłych lasów.
Zobacz również:
Drugim filarem mają być lasy. Nie chodzi jednak o równe plantacje sosny z przejrzystym podszytem, po których łatwo się poruszać. Chodzi o lasy wielogatunkowe, wielowiekowe, z martwym drewnem, wykrotami i trudnym terenem. Taki las bez dróg może zatrzymać albo mocno spowolnić nie tylko piechotę, ale przede wszystkim ciężki sprzęt.
Trzeci element to drogi. Z punktu widzenia cywilnego ich duża liczba oznacza wygodę. Z punktu widzenia obronności może oznaczać problem, bo każda droga dochodząca do granicy wymaga kontroli. Żmihorski wskazuje, że są miejsca, gdzie takie drogi pojawiają się co 400 metrów. Propozycja przyrodników nie polega na całkowitym odcięciu terenu, lecz na pozostawieniu części tras naturze i utrzymywaniu tylko tych, które są potrzebne służbom.
Betonowa zapora musi zostać zaprojektowana, wyprodukowana, przewieziona i ustawiona. Mokradło często wymaga przede wszystkim przerwania działań, które przez lata je niszczyły: melioracji, utwardzania dróg i intensywnej wycinki.
Litewski przykład pokazuje, że takie podejście nie jest polskim wyjątkiem. Łotwa i Finlandia również analizują albo wdrażają odtwarzanie bagien z powodów środowiskowych i obronnych. W krajach bałtyckich powstaje Baltic Defence Line, która ma wzmacniać granice z Rosją i Białorusią. Coraz częściej słychać jednak argument, że same rowy, zapory i beton nie wystarczą, jeśli państwo ignoruje teren, wodę i las.
W tym sensie bagna wracają do roli, którą w Europie Wschodniej pełniły przez stulecia. Były trudne, niewygodne i często traktowane jako przeszkoda dla gospodarki. Dziś mogą okazać się jednym z nielicznych rozwiązań, które jednocześnie wzmacniają bezpieczeństwo, zatrzymują wodę, chronią klimat i odbudowują przyrodę. Nie zastąpią armii. Mogą jednak sprawić, że ewentualny atak będzie wolniejszy, bardziej przewidywalny i droższy.
