Wyścig zamiast współpracy. Klimat stał się polem globalnej rywalizacji

Porozumienie paryskie stworzyło wspólny język raportowania przemian, ale nie wspólne reguły działania. Nawet gdyby wszystkie państwa w pełni wdrożyły własne deklaracje, globalne emisje w 2030 r. byłyby niższe zaledwie o 2,6 proc. względem 2019 r. - wobec 43 proc. wymaganych, by utrzymać cel ocieplenia na poziomie 1,5 st. C.

W praktyce globalna polityka klimatyczna coraz bardziej przypomina kontrolowanie szkód, a nie ich usuwanie. Kolejne scenariusze przesuwają głęboką dekarbonizację na lata 60. i 70. XXI w., redefiniując opóźnienie jako postęp.

Erozja współpracy nie oznacza jednak bezczynności. Poudineh zauważa w swoim tekście na portalu The Conversation, że wielkie gospodarki zaczęły redukować emisje przede wszystkim z myślą o bezpieczeństwie energetycznym, przewagach przemysłowych i wpływach geopolitycznych.

Inwestycje w czystą energię sięgnęły w 2024 r. ok. 2,2 bln dolarów, skoncentrowanych głównie w Chinach, USA i UE. Powstał nowy porządek: wyścig dekarbonizacyjny, w którym sukces mierzy się udziałem w rynku zielonych technologii, a nie łącznym globalnym skutkiem.

Rywalizacja USA i Chin przeniosła się na obszar standardów technologicznych i łańcuchów dostaw. W ślad za nią idą ograniczenia eksportowe, spory handlowe i malejąca gotowość do dzielenia się technologiami.

Drugą odsłoną wyścigu jest walka o surowce krytyczne - od litu po metale ziem rzadkich - bez których nie powstaną turbiny, panele ani baterie. Państwa coraz częściej sięgają po strategie nacjonalizacji zasobów i partnerstw surowcowych, dystansując się od globalnej współpracy.

Kolejny element tej nowej epoki to mechanizmy takie jak graniczne opłaty węglowe, wprowadzane, by chronić przemysł przed ucieczką emisji do krajów o słabszych regulacjach. Te instrumenty mają wspierać transformację, ale również pogłębiają podziały.

Państwa rozwijające się uważają, że bogate gospodarki nie wywiązały się z obietnic finansowania klimatycznego i transferu technologii - filarów porozumienia paryskiego. Zaufanie eroduje, a system zaczyna działać w sposób, który - jak pisze Poudineh - "korzysta z uprzywilejowanych i ogranicza możliwości najbiedniejszych".

Mimo rekordowych inwestycji emisje nadal rosną, bo obecne narzędzia zarządzania klimatem nie nadążają za skalą i złożonością globalnego systemu energetycznego. Świat nie odchodzi od Paryża dlatego, że chce - lecz dlatego, że ramy oparte na dobrowolności zawodzą w warunkach silnej konkurencji gospodarczej.

Wyścig po zieloną energię przyniósł innowacje i potężny ruch kapitału, ale bez wspólnego kierunku transformacja jest nierówna. Najbliższe lata pokażą, czy globalne instytucje odzyskają zdolność do budowania zaufania i wspólnej strategii.

Jeśli logika "zarządzanych emisji" stanie się normą, ludzkość - pisze Poudineh - może stać się mistrzem adaptacji, rezygnując z prawdziwej zmiany. A na szczycie klimatycznym COP30 stawką nie jest już nowy zestaw obietnic, lecz ocalenie wiary, że wspólne działanie nadal ma sens.