Kleszcze (Ixodida) to pajęczaki, do których należy ok. 900 gatunków. W Polsce występują przede wszystkim dwa - Ixodes ricinus, czyli kleszcz pospolity - odpowiedzialny za większość ukąszeń ludzi i Dermacentor reticulatus, czyli kleszcz łąkowy. Są to stawonogi bardzo odporne, wytrzymają długie okresy suszy, żyją od 2-4 lat. Zimą, kiedy temperatura spada do 0 st. Celsjusza, zapadają w letarg, chowając się w ściółce leśnej. Wystarczy, że temperatura otoczenia wzrośnie do 7 st. Celsjusza, a rozpoczynają żerowanie. W Polsce szczyt ich aktywności przypada na maj, jednak przy obecnych zmianach klimatycznych, ryzyko ukąszenia przez kleszcze istnieje niemal przez cały rok z dużym naciskiem na okres od maja do października.
Spis treści:
- Gdzie występują kleszcze?
- Dlaczego kleszcze są groźne dla człowieka?
- Jak sprawdzić, czy w ogrodzie są kleszcze? Test białej płachty
- Jak chronić ogród przed kleszczami?
- Czy rośliny odstraszające kleszcze są skuteczne?
Gdzie występują kleszcze?
Kleszcze preferują miejsca delikatnie wilgotne, zacienione, w których jest ograniczony przepływ powietrza i dostęp do żywicieli - głównie gryzoni, małych ssaków czy kopytnych. Przebywają głównie wśród drzew liściastych, krzewów oraz na łąkach, wzdłuż dróg i ścieżek leśnych.
Wbrew powszechnej opinii kleszcze nie wspinają się na drzewa. W różnych stadiach preferują roślinność o nieco innej wysokości:
- larwy - najczęściej spotykane na trawach o wysokości 30-50 cm;
- nimfy - trawy i krzewy o wysokości 100 cm;
- dorosłe osobniki - krzewy o wysokości 150 cm.
Kleszcze można spotkać na terenach zielonych bez względu czy są zlokalizowane z dala od siedlisk ludzkich, czy w centrach dużych miast. Coraz częściej są obecne także w parkach, na skwerach miejskich czy w przydomowych ogródkach. Badania prowadzone przez Państwowy Zakład Higieny pokazują, że kleszcze bardzo często można spotkać w Łazienkach Królewskich w Warszawie, Lasku Bielańskim, czy w Poznaniu wokół Jeziora Maltańskiego.
Zobacz również:
Z obszarów miejskich są przenoszone przez zwierzęta domowe i dzikie także do ogrodów przy posesjach. Najczęściej można je zauważyć w nieskoszonej trawie, zalegającej ściółce czy liściach, pod drzewami, wokół oczek wodnych i w gęstych krzakach w cieniu. Z tego powodu nawet podczas wypoczynku we własnych ogrodzie, należy zachować czujność.
Dlaczego kleszcze są groźne dla człowieka?
Dlaczego spotkanie z kleszczem może być aż tak groźne? Jego ukąszenie jest całkowicie bezbolesne, a o jego obecności, wiele osób dowiaduje się później np. przy wieczornej kąpieli. Niestety podczas żerowania kleszcze wydzielają dwa typy śliny. Jeden z nich szybko twardnieje, co pozwala umocować się w skórze, drugi wywołuje rozpad tkanek i zapobiega krzepnięciu krwi. Ta druga ślina może zawierać chorobotwórcze patogeny.
W Polsce kleszcze najczęściej przenoszą bakterie wywołujące boreliozę. Szacuje się, że blisko 30% kleszczy może być nosicielami tej bakterii. W mniejszym stopniu pajęczaki te są także nosicielami wirusa wywołującego kleszczowe zapalenie mózgu. Choć liczba zachorowań na KZM jest mniejsza, to jednak konsekwencje mogą być znacznie groźniejsze. Początkowo objawia się jak zwykła grypa. W dalszym stadium może wywołać zaburzenia świadomości czy niedowłady. W tym stadium choroby niezbędna jest hospitalizacja. Na KZM istnieją szczepienia ochronne.
Zobacz również:
Warto także pamiętać, że choroby odkleszczowe mogą mieć długotrwałe konsekwencje dla zdrowia - np. przewlekłe zmęczenie, problemy ze snem, porażenia nerwów utrudniające poruszanie.
Groźne patogeny mogą przetrwać kilka pokoleń kleszczy. Z roku na rok obserwuje się większą liczbą zachorowań na boreliozę. Według danych opublikowanych przez Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru NIZP PZH - PIB od stycznia do 15 marca 2026 roku zgłoszono o niemal 400 zakażeń boreliozy więcej niż w roku ubiegłym. W tym okresie zachorowało już 2480 osób. Związane jest między innymi z większą liczbą kleszczy, dla których zmieniający się klimat w Polsce umożliwia aktywność niemal przez cały rok.
Jak sprawdzić, czy w ogrodzie są kleszcze? Test białej płachty
Spotkanie z tymi kilkumilimetrowymi owadami może mieć przykre konsekwencje, dlatego warto sprawdzić, czy nie ma ich w naszym ogrodzie. W tym może pomóc test białej płachty. Wystarczy wziąć biały materiał, np. prześcieradło i przesunąć nim po powierzchni trawnika, krzewów w miejscach, gdzie mogą występować te pajęczaki. Kleszcze przyczepią się do materiału, a jego biały kolor ułatwia ich rozpoznanie.
Jak chronić ogród przed kleszczami?
Choć obecność kleszczy w ogrodzie wydaje się nieunikniona, istnieją sposoby, aby trzymać je z dala od posesji. W sklepach znajdziesz wiele środków chemicznych, które zabijają te pajęczaki. Jednak ich użycie nie zawsze jest wskazane ze względu na lokalizację działki - np. blisko lasów, jezior, rzek, ale też ze względu na obecność dzieci czy zwierząt domowych. Każda chemia także źle wpływa na ekosystem.
Zobacz również:
Niskie koszenie trawy nie zawsze jest idealnym rozwiązaniem. W ten sposób ograniczasz populacje innych pożytecznych owadów oraz osłabiasz samą darń, która jest bardziej narażona na suszę czy zniszczenie. Warto jednak przyjrzeć się miejscom w ogrodzie, które mogą być siedliskiem kleszczy i zastosować poniższe wskazówki.
- Usuń z ogrodu zalegające sterty liści, zarośnięte krzaki, gęstą roślinność w pobliżu ogrodzeń, kamiennych murów i drzew.
- Między terenem zadrzewionym a trawnikiem zrób pas żwiru lub wiórów drzewnych. Teren ten jest bardzo niesprzyjający dla kleszczy i stanie się swoistą fosą dla tych owadów, odgradzając im drogę do strefy wypoczynkowej w ogrodzie;
- Ogranicz dostęp dzikich zwierząt na posesję. Zabezpiecz miejsca, w których mogą się ukrywać - sterty drewna, drewutnie, altany. Usuń resztki pożywienia, które mogą ściągać do ogrodu myszy np. ziarno zalegające w karmniku dla ptaków dokarmianych zimą.
Dzięki tym wskazówkom twój ogród będzie mniej atrakcyjny dla kleszczy. Nie warto jednak rezygnować z osobistej ochrony w postaci sprejów czy uważnego sprawdzania skóry po każdym wypoczynku w ogrodzie.
Czy rośliny odstraszające kleszcze są skuteczne?
Niektóre rośliny wydzielają intensywne zapach, które mogą odstraszać kleszcze np. lawenda czy czosnek. Ich działanie jednak ma bardzo ograniczony zasięg. Posadzenie lawendy na kilku rabatach nie sprawi, że kleszcze nie będą występować w całym ogrodzie. Warto zatem działać wielotorowo - uporządkować ogród, zabezpieczyć strefy wypoczynkowe i zastosować ochronę osobistą.
